Poemas soltos:

1. AO POBO CRUÑÉS
2. CREBAR AS LIRAS
3. MIRANDO O CHAU
4. NA CHEGADA A OURENSE DA PRIMEIRA LOCOMOTORA
5. NA MORTE DE MIÑA NAI
6. NOUTURNIO
7. O DIVINO SAINETE -introducción
8. O DIVINO SAINETE - canto VIII
9. O MAIO
10. CANTIGA
11. A VIRXE DO CRISTAL
12. O GUEITEIRO
13. UNHA BODA EN EINIBÓ
14. A MARIQUIÑA PUGA
15. A ROSALÍA
16. AI

Para abrir os arquívos en pdf precísase Adobe Acrobat Reader, descargeo dende este enlace.

AO POBO CRUÑÉS
1904

Miñas donas, meus señores,
que polos papés chamados
(sempre estremosos comigo)
vindes honrarme a este acto:
¡Que non salla deste sitio,
onde me trouxo o meu fado,
se sei como agradecervos
tan lisonxeiro agasallo!
¿Que fixen eu, ¡voto a min!
pra merecer estes laudos,
pra que me tratés millor
que se fora o deputado?
¿Trouguen as ágoas á Cruña?
¿levei da Cruña a Santiago
o ferrocarril directo,
fai medio siglo agardado?
¿Tireivos algún trabuco
dos que vos están matando?
¿Fíxenvos algún camiño,
anque mesmo for de carro,
i anque mesmo fose a dar
ás miñas casas de campo?
¿Botei abaixo os consumos?
¿Fundei tal ves algún Banco
Agrícola, onde se axude
ós que viven do traballo?
Nada deso. Pois, entonces,
¿que razón hai nin que diaños
pra que me enchades o fol
de ousequios e de regalos?
¡Vítores, aclamaciós,
apoloxías i aprausos
a min, habendo outros antes
eiquí que os teñen gañados!
E... ¿quen son eu? Un poeta,
ou, como quen di, un paxaro
a quen tallaron o bico
cando empezaba o seu canto;
e que, dende aduela, mudo,
dos patrios eidos xotado,
por longas terras e mares
arrastra as áas sangrando.
Un poeta a quen un día
hastra ese nome negaron,
porque arrolar nunca soupo
o sono vil dos tiranos;
porque despertaba ós pobos
cos seus alegres recramos
i agoiraba auroras novas
que xa están alborexando;
un poeta a quen xueces
que Dios teña en seu descanso,
condenaron á cadea
que levan os presidiarios
e cuio ferron ¡ouh Cruña,
terra de peitos fidalgos!
mandaches limar a rentes
por man dos teus maxistrados.
Mais coido que nestas penas,
nestes aldraxes i escarnios,
nos que non hai groria algunha,
(que de homes son os traballos)
están as executorias
do voso tolo entusiasmo.
I é tamén, cecais, motivo
pra vir eiquí a demostrarmo,
o eco daquela palabra
de prestixio soberano
con que o moderno Demóstenes,
sol e honor do verbo hispánico,
ponderou eiquí os meus versos
en fulxentes ditirambos.
Pero aquel eco abafouno
a morte ¡e ben abafado!
pra que haxa paz e me estimen
todos no pouco que vallo.
Que si esas razós puderan
abonar favores tantos,
¿a quen lle fora o loureiro
da inmortalidá negado?
¿Quen non recolle inxusticias
no mundo e non trepa cardos?
¿Quen non probou algún día
da sorte o rigor amargo?
¿Quen pola cega amistade
non foi unha ves gabado,
nin que corazón sinxelo
non se viu exposto a enganos?
Os meus traballos, por meus,
débenvos ter sen coidado,
que s’eles con merescidos,
con sofrilos están pagos;
i os meus versos, se son bos,
anque eu os teño por malos
(i a proba téndela nestes
En que vos estou falando)
Pois que os sabés de memoria
i andan en tódolos labios,
¿que outro galardón soñaron?
Por eso, anque agradescido
a tantas mercedes, calo,
cando me mido con elas
tópome a seu par enano.
Cesade, pois, que estas festas
Sentan mal a un emigrado
e, máis que a min, fanlle falla
ao triste pobo galaico.
Esta croa, que me dades,
pra cando el trunfe eu lla gardo,
¡que abandono levou de espiñas
o corazón coroado!
Namentres, lidas cruñesas
de ollos como os meus pecados,
¡adiós! ¡Adiós, pescadores
do mar, na terra pescados
polas meigas, os caciques,
a usura... i outros andacios!
¡Adiós, Orzán temestoso,
Mestre-cantor afamado,
que presides os concertos
dos trobadores cantábricos;
patria de meu pai querida,
montes irtos, verdes campos,
mallas, degrúas, esfollas,
nas noites de luar craro,
romarías, gaitas, festas
arredor do santuario,
adiós! ¡E adiós compañeiros
i amigos do vello bardo!
Con fonda pena vos deixa
meu corazón desolado;
mais así o quer o destino
e non é ben contrarialo.
Cuba, que amei delorida,
acólleme expatriado
e nela n’ha de faltarme
unha cunquiña de caldo.
A todos aquí vos teño
dentro do peito cravados,
a todos, porque no levo
de nadie recordos malos.
¡Inda, adiós! ¡E faga a sorte
que, xa que tristes nos damos
a última aperta, vos tope
á volta alegres e salvos!

 

¡CREBAR AS LIRAS!
1881

Por sobre a barafunda
de escarnios e pauliñas
que as cántigas dos servos
por onde quer suscitan,
espaventada, atóneta,
a virxe Poesía
clamou desalentada:
“¡Vates, crebade as liras!”

¡Crebar as liras,
cando se fai temer aínda
a maza de Xan Dente
por vara de xusticia!
¡Cando nos nosos Códigos
non val dun home a vida
os sete vis escudos
en que a tasou Molina!

¡Calar!... ¡Que non se escoite
o patuxar das vítimas
no mar de inxofre e sangue
da escravitú caídas!
¡Calar!... ¡i as maus cravadas,
i a túnica cinguida,
i a tolerancia abaixo
i a intolerancia arriba!

Non. Feita está a pormesa
i é menester cumprila.
A patria morre. ¡Malia
o fillo que a non mira!
¡E malia quen lle negue
por tedio ou covardía,
os himnos que a amortaxen,
o sangue que a redima!

Crebar as liras diante
da libertá que espira
baixo a gadoupa férrea
do dogma que asesina!...
¡Inda goberna Claudio!
¡Inda Seiano priva!
¡Inda os proscritos choran
e trunfa Mesalina!

¡Non a crebés, poetas!
Templaina en ódeo, en ira,
hastra que dela saian
as explosiós das minas;
hastra que cada nota
com’ onha espada fira,
com’ on andacio varra
as vellas tegonías.

Gustoso esnaquizara
e resinado a miña,
si neso do meu pobo
a sorte consistira;
mais, mentras orfo e triste
os meus consolos pida,
crebala... ¡na túa testa
tan sólo-tiranía!

 

MIRANDO O CHAU (imitación de Béranger)
1880

Dios non atopando
cousa en que entreterse,
farto de estar solo
cavilando sempre
en forxar cadeas,
traballos e pestes;
a razón buscando
i a causa en que pende
que tan poucas almas
polas portas lle entren,
do seu paradiso
deixando os verxeles,
saleu de apaseo
certa mañá quente
do reuma e da gota
por esparexerse.
Como é xa velliño
i o coitado vese
tocante á saúde
moi pouco valente,
cansouse ós dous pasos;
mais com’alí a rentes
topase asento,
sentouse i alegre
por cima das nubes
asomando a frente
i a terra buscando
cos ollos celestes,
-¡Caráspeta! dixo
falando entre dente:
Si dou co ese mundo
que o demo me leve.
Debeu de atopalo,
se o conto non mente,
porque el de alí a pouco
quedou com’ a neve,
cos ollos cravados
que espantan e feren,
nin vulto que iñoro
s’ é de home ou de verme.
Mirouno dispacio
e viu que era un ventre
coas sedas vestido
máis ricas de Oriente.
Nun solio sentado
que envidian os reises
i en capa revolto
de tépedas peles,
ceibando saudabres
arrotos de enchente,
da terra, súa escrava,
recolle os presentes;
e si hai algún louco
que, pobre ou rebelde,
diñeiro non teña
i a darllo se negue,
o vente que, mudo,
falar sabe ás veces,
con sólo que diga:
“¡Pauliña no herexe!”
O herexe é borrado
da lista da xente.
Mirando este monstro,
Dios dixo entre dentes:
-¡Bah, bah!... Si “tus es Petrus”,
que o demo me leve.
Volvend’ autro lado
súa testa solene,
mirou levantarse,
rodeado de plebe
que espera ó verdugo,
del ríndose mentres
o pau, -a cucaña
da festa dos xueces.
A vítima chega:
quizais é un imbécil,
quizais naceu tolo,
¡quizais é inicente!...
Millor que matalo,
(que a morte é un berce
dond’home, gran neno,
descansa pra sempre)
millor que matalo
tal ves conviñese
metelo no fondo
de catro paredes,
ou preso ónha argola
que á terra o suxete
mandalo abrir montes
e furar túneles,
dicíndolle: -“sofre,
traballa e mantente,
i a libertá chora
que ti non quixeches.”
Mais, non; é preciso
que morra o que peque,
i o criminal morre...
i o crime repétese.
Parvo a tal escándalo,
Dios dixo entre dentes:
-Si che esto é xusticia
que o demo me leve.
Suspenso i atóneto,
non lexos moverse
mirou de labregos
un fato misérrime,
de malas patacas
mantidos, con leite,
máis ben que non homes
pantasmas parecen,
decote fozando
na codia terrestre,
toupeiras humanas
que furan as seves,
o sangue das venas
perdendo a torrentes
traballan sin folgos
un chau que n’é deles
traballan... i o fruto
que tras doce meses
de loita recollen
dos eidos que atenden,
metá pró dominio,
metá prós lebreles
do fisco e da curia,
todíño-lo perden,
quedándose ó cabo
de tntos riveses
sin pan prós seus fillos,
nin grau prá semente.
I entanto na aldea
todo esto acontece,
“Leis hai, din os ricos,
que ós probes protexen....”
-¡Que leis, nin que raios!
Dios dixo entre dentes:-
Si valen tres pitos
que o demo me leve.
Non para inda nesto
o que o chau lle ofrece;
que a través mirando
das súas gafas verdes,
viu deitarse méndegos
que se erguen marqueses;
tal clas de escrituras
firmar indixentes,
que ó cabo dun ano
no teñen albergue;
soldados covardes
chegar a ser xefes,
e morrer sin groria
os máis grandes heroes;
pasar por honrados
os que honra non teñen,
por santos os pillos,
por xustos os debles;
subir ós altares
os que a forca deben
i arrastrar carroza
quen debe ter un grillete;
chegar a podrosos
venteiros de aceite,
e comprar o ceo
prestando a intereses.
Vendo esto, Dios dixo
contra do seu chaleque:
-Si che outra vin nunca
que o demo me leve.
Con noxo deixando
tantas cativeces,
inda noutras cousas
parou Dio-las mentes.
Viu malos gobernos
que falsos i alves
co xugo dos pobos
engordan e crecen;
cregos que, feroces
como cans doentes;
cun fusil ó lombo
predican ós fieles;
ricos que, roubando,
as gavetas enchen;
médecos das quintas,
que dan por encrenques
(mediante catro onzas
cando non sete)
mociños, que ó cabo
tocan o pendengue
a seus pais perdendo
co aforro que perde;
home esfameados
emporras mulleres,
espigados nenos
que non saben lere,
i en fin, cantas cousas
que non  deben verse,
que Dios arripiado,
i as cruces facéndose,
conecida a causa
de que o inferno medre,
meteuse na groria
decindo entre dentes:
- Si eu fixen tal mundo
que o demo me leve.

 

NA CHEGADA A OURENSE DA PRIMEIRA LOCOMOTORA
1881

I

Velaí ven, velaí ven avantando
comaros e corgas, e vales, e cerros.
¡Vinde vela, mociños e mozas!
¡Saludaina, rapaces e vellos!

Por onde ela pasa
fecunda os terreos,
espértanse os homes,
frolecen os eidos.

Velaí ven, velaí ven tan oupada,
tan milagrosiña, con paso tan meigo,
que parece unha Nosa Señora,
unha Nosa Señora de ferro.

Tras dela non veñen
abades nin cregos;
mais vén a fartura
¡i a luz i o progreso!

II

Catedral, demagogo de pedra,
dun pobo fanático erguida no medio,
repinica esas chocas campanas
en sinal de alegría e contento.

Asocia esas voces
ó son dos pandeiros,
¡ás santas surrisas
de terras e ceos!

E ti, río dos grandes destinos,
que os himnos ensaias dos trunfos ibéricos,
requeimáda-las fauces de sede
vén o monstro a beber no teu seo.

Bon samaritano,
dálle auga ó sedento;
que a máquena é o Cristo
dos tempos modernos

 

NA MORTE DE MIÑA NAI
1880

Doce malenconía, miña Musa,
do meu esprito noiva feiticeira
¡déixame que hoxe no teu colo dorma
sono de pedra!

Nunca, reiciña, nunca com’ agora
falla fixéronme os teus bicos mornos:
choveu por min chuvia de sangue e traio
frío nos ósos.

Quéntame ti, que tiritando veño,
ti, que do peito curas as feridas,
¡amiga xenerosa dos que sofren,
malenconía!

Tope miña alma, á sombra dos ciprestes
que os tristes ermos das túas illas cobren,
o esquecemento que en ningures hacho
prós meus doores.

Fai que ó rumor dos teus regueiros, brando,
se adormezan meus tristes pensamentos.
¡Son un orfo!... Agarímame ó teu colo...
Xa outro non teño.

¡Xa autro non teño en que pousa-la frente,
polas agurras do pesar sulcada;
xa outro non teño que a amargura enxugue
das miñas bágoas!

Nai, ¡adorada nai! mártir escura,
branca pombiña arruladora e tenra,
¡ai! Si souperas cómo me deixabas
non te morreras.

Dende que te perdín, a terra, o ceo,
todo é pra min da mesma cor da morte.
O sol non me alumea, nin os campos
para min tén frores.

Cal sobre os condenados a pauliña,
caíu sobre miña alma eterno loito;
todo me amarga, hastra o aire que respiro;
dáname todo.

Do corazón fuxiume esa alegría
que é nas frores aroma e vos nos paxaros,
i andan por dentro do meu peito os corvos
arrevoando.

¡Como recordo aquelas noites craras
en que ó fulgor da prateada lúa
me arrulaba o sono, dos teus cantos
coa doce música!

¡Como recordo aquelas tardes tristes
en que os tronos sintindo, rezabamos
por que Dios leve ós probes mariñeiros
a porto a salvo:

Polos necesitados camiñantes
polos vellos sin pan e sin abrigo,
polos nenos sin pai..., abandonados...
com’ os teus fillos!

¡Ai! Eu tamén rezar quixera agora
por ti, de tanto amor en xusto pago;
mais dende que te fuches, miña rula,
¡teño un cansancio!...

Malenconía, Musa dos doentes,
do meu esprito noiva feiticeira
¡déixame que hoxe no teu colo dorma
sono de pedra!.

 

NOUTURNIO
1880

Da aldea lexana fumegan as tellas;
detrás dos petoutos vai póndose o sol;
retornan prós eidos coa noite as ovellas
tiscando nas beiras o céspede mol.

Un vello, arrimado nun pau de sanguiño,
o monte atravesa de cara ó pinar.
Vai canso; unha pedra topou no camiño
e nela sentouse pra folgos tomar.

-¡Ai! dixo, ¡que triste,
que triste que estou!
I on sapo que oía
repuxo:-¡Cro, cro!

¡As ánemas tocan!...Tal noite com’ esta
queimóuseme a casa, morreume a muller;
ardeume a xugada na corte i a besta,
na terra a semente botouse a perder.

Vendín pros trabucos bacelos e hortas
e vou polo mundo de entón a pedir;
mais cando non topo pecháda-las portas,
os cas sáienme a elas e fanme fuxir.

Canta, sapo, canta:
ti i ei ¡somos dous!...
I o sapo, choroso,
Cantaba: -¡Cro, cro!

Soliños estamos antrambos na terra,
mais nela un buraco ti alcontras i eu non.
A ti non te morden os ventos da serra
i a min as entranas i os ósos me ron.

Ti, nado nos montes, nos montes esperas,
decote cantando, teu térmeno ver;
eu, nado entre os homes, dormento entre as feras,
e morte non acho, si quero morrer.

Xa tocan... Recemos,
¡que dicen que hai Dios!...-
El reza i o sapo
cantaba -¡Cro, cro!

A noite cerraba, i o raio da lúa
nas lívidas cumes comenza a brilar;
curisco que tolle nos álbores brúa
i escóitase ó lexos o lobo ouvear.

O probe do vello, cos anos cangado,
erguese da pedra i o pau recadou;
virou para os ceos o puño pechado
e cara ós touzales rosmando marchou...

Cos ollos seguíndoo
na escura extensión,
o sapo quedouse
cantando: -¡Cro, cro!

 

O DIVINO SAINETE (fragmentos)
1888

CANTO VIII

Os dous agardando a hora
de ir xantar co Santo Padre
botamos do tempro fóra,

E pra poder aprecialos,
fomos ver as galarías
de exposición dos regalos.

Canto en sigros dazanove
o temporal poderío
ten arrapiñado ó probe;

Canto se ten apropeado
a garra cardenalicia
i o ventre do episcopado,

Alí están, en montós xigantes
da oriental manificencia-
dende as pelras i os diamantes

Hastra a prata e ouro fino-
enormes bostas guindadas
do católico intestino.

Diante daquela cruxía
de esprendores, onde mesmo
loce xunta i a porfía

Toda a pompa i a riqueza
que encerra o mundo do arte
ou garda a naturaleza,

Acordeime dos que fozan
na terra, dos que non comen,
dos que non rin e non gozan;

Do labrego que traballa
pra manter muller e fillos
e dorme en mollos de palla;

Do probe vello baldado,
sin agarimo no inverno,
de porta en porta arrastrado;

Do neno que emporranchiño,
orfo, perdido na fraga,
garda o gando dun veciño;

Do frío lar, que dá medo;
dos hórreos sin grau, das vacas
sin leite, do arado quedo...

E cun amargor sin nome:
-¡Cantos sudan neste mundo
-pensei- pra que folgue un home!

I Añón, cal se me escoitara:
-¿Logo seique tes envexa?
-díxome- pois ben, repara:

Iste calis esmaltado
desapareceu da igrexa
de Ousende o ano pasado.

Esta costodia esculpida
foi da ermida de Seixalbo,
noites atrás sutraída.

Canto tes diante os teus ollos
débese da fe á gazúa,
que non respeta ferrollos.

¿E queres con tal grandeza
facer a sorte dos pobres?
¡Pois pídeslles boa limpeza!

-Contra todo espolio feito
ós pobos cabe interdiuto...
-¿Que entendes ti de Dereito?

Os bens non enventariados
son do primeiro que os pilla,
diquiridos ou roubados.

E se o que os furta acontece
ser xente de sancristía,
o ladrón nunca aparece.

Inquidá, desacato,
o que queiras... mais é forza
respetar o Concordato.

Así o meu vello falaba
cando tivemos aviso
de que León XIII agardaba.

-Vamos alá –dixo o vate-
e correndo unha cortina
de veludo cor granate,

Nun camarín penetramos,
onde xa sentado á mesa
ó Padre Santo miramos.

-Sentaivos tamén –nos dixo-
requeneou catro preces,
o pan i as ostras bendixo,

I entanto unha copa enteira
de viño vello apuraba,
faloume desta maneira:

-Sei quen es: se o non soubera,
o que berrache en S. Pedro
craramente mo dixera.

Ti vés, cantor galiciano,
dunha raza que ondeou sempre
o predominio romano.

Alá do monte Medulio
nas lareiras, inda os ósos
relocen ó sol de xulio.

De teus avós que, brandindo
contra o Imperio a fouce céltica,
un a un, foron caíndo.

Pero dos Conqueridores
pasados, dos mortos déspotas,
Césares i Enperadores

O Para non é o herdeiro:
sono os reis que hoxe gobernan,
castigo do mundo enteiro.

¡Ai! Olla: por toda a terra
érguese un bafo de morte
que os espíritus aterra.

Naciós de tódalas trazas,
homes de tódolos crismas,
xentes de tódalas razas

Míranse con ollo airado,
búscanse us ós outros i alzan
no aire o puño pechado.

O fillo do Norte, frío,
desputa ó do Oriente, inquieto,
da fronteira o señorío.

Recrama o galo ó xermano
as terras que lle detenta;
do ingrés recea o italiano;

Rifa Améreca coa Europa;
os arsenás funden ferro;
os cuartés dispoñen tropa.

Roda polo espacio un vento
de asolación e exterminio
que escurece o firmamento...

Treme o chau, vacila a roca;
¡rompe en cada peito un ódeo
e un ultraxe en cada boca!

 

I aquí o Papa outro traguiño
botando, excramou: -¡Que tempos!
I Añón respondeu: -¡Que viño!

-No medio de loita tanta
soio hai paz –tornou León XIII-
no seo da Igrexa santa.

¡E chamádesme tirano
a min, triste prisioneiro
na cárcel do Vaticano!

-Perdóneme súa mercede
-dixen entón- pero coido
que mentres a Santa Sede

Os bens temporales ame
e insulte coa súa riqueza
ós que morren de fame;

Mentres o Papa, que o trono
das almas herdou sementes,
queira ser do mundo dono

I a pel do pascoal Carneiro
trocando en coraza, trate
de convirtirse en guerreiro,

A obra papal será impía;
non de paz, de turbulencia;
non de orde, de tiranía.

De Cristo a mística esposa
fixo nefando adulterio,
i a súa falta vergonzosa

Non terá perdón divino,
senón cando a Cristo torne
dos brazos de Constantino.

 

Añón pegoume co codo
como quen di: “¡Non te escurras!”
e León falou deste modo:

-¡Ah! ¡Como ó teu beizo asoma
o afán do mundo! Ti pides
que o Papa abandone Roma...

¡E ben! Agradarche quero;
deixarei Roma ós romanos,
quedareime en coiros... pero

Cando dos bens me despoxe
que a tradición me legara,
e que gardei hastra o de hoxe,

¿Terá a Igrexa quen lle acuda?
-¡Vinte sigros predicando
caridade pra esa duda!

¡Señor! O mundo moderno
non é, como o mundo antigo,
a imaxen viva do inferno.

Os pobos están chamados
a rexilo: cando trunfen,
cando do chau levantados

O himno canten da vitoria,
volveranse a Dios i os ceos
resprandecerán de groria.

I entón, Señor, non temades
polaIgrexa que ela é barca
que flota nas tempestades.

Estas democracias novas
son feitas de amor e gastan
a piedade por arrobas.

¡Amádeas! ¡Que ollen e vexan
que Cristo está da súa parte
mentres loitan e pelexan!

Quédese a rabia prós lobos:
¡Cristo era bon, era homilde!
i a homildá cautiva ós pobos.

Tal falei, Añón estaba
páledo; volvín a testa
e vin que o Papa... choraba.

-¿Que ten, señor? -¡Esto é feito!
repricoume- e naquel punto,
erguendo o busto escorreito,

Marmurou: -Ide e anunciade
que o Papa renuncia a Roma
pra vivir da caridade.

Dende hoxe a miña facenda,
todo o que eu teño é dos probes;
que as naciós poñan en venda

Canto for meu; desto en pago
non quero máis, se ma dades,
que unha coviña en Santiago.

Sentinme entón conmovido
tamén: o Papa marchouse,
i eu, de Añón sempre collido,

Botei fóra do palacio
e respirei fortemente
o vento libre do espacio.

 

Aquela noite saímos
de Roma eu i o vate; a penas
os dous no vagón nos vimos

De volta pró chau paterno,
díxenlle: -Mestre, ¿que pensas?
-Que é un gran viño o de Falerno...

-¿Dudas dos votos formales
do Papa? -¡Nunca se compren
os programas liberales!

Logo de chegar a España
Añón tornouse ó comando
da súa Santa Compaña,

I eu, do que vin de parvo e mudo,
dende  entón creo... ou non creo...
pero dudar ¡xa non dudo!

 

O DIVINO SAINETE (fragmentos)
1888

INTRODUCCIÓN

Sinto no peito us afogos
que parece que mo morden
sete ducias de cans dogos.

Disque son remordementos
dos meus pecados a miles,
das miñas culpas a centos.

Culpas de home mal cristiano,
pecados de herexe, tales
que non lles val zuruxano.

Pra me curar bebín ágoas,
pisei herbas, recei tríos,
biquei Santos, vertín bágoas.

Non hai festa ou romaría
onde empanado non fose.
¡Nunca topei milloría!

Pra me librar deste estrago
fun ver o Cristo de Ourense
tomei a manta en Santiago.

Quedei de noite ó recío,
coséronme os Evanxelios,
solagáronme no río...

¡Prós males de que eu me doio,
dicen os que ben o saben
que hai un curandeiro soio!

O curandeiro está en Roma.
Vou ver se me dá a saúde...
Vou ver se o pulso me toma.

 

Xa miña nai mo dicía:
¿Onde has de ir, boi que non aras,
senón á cortaduría?”

“Tanto saber traite cego;
mais, ou morres condanado
ou tes que volver ó rego.”

“Que a morte non nos avisa,
e se ha levarnos cubertos,
que non nos colla en camisa.”

¡Tiña de ser! ¡Dio-lo quixo!
¡El, que criou dun arroto
tódalas cousas, sin lixo!

Nunca outra tal se ha de vere:
¡Curros camino de Roma
entoando o Miserere!

¿Pero hei ser sempre un brasfemo,
un xudío, un relaxado,
de Dios azoute?¡Ora o demo!...

¿Quen, necesitado delas,
non merca saúde e groria
por unhas cantas cadelas?

 

Todo vai caro na vida;
a groria é que anda barata
como a sardiña manida.

Certa literata fea
mercouna dando a Aristarco
un bico tras dunha cea.

A un usureiro con sorte
custoulle... perdoar inxurias...
nas boqueadas da morte.

¡I é que neste tempo infame
a Crítica anda saída
i os Santos morren de fame!

O inferno a min non me atrapa:
cómpreme unha pouca groria
e voulla comprar ó Papa.

É un viaxe de recreo.
¿Quen folga de vir comigo
de León XIII ó xubileo?

Connosco irán moitas xentes:
abades, monxas, beatas...
¡Xuro a Dios que hemos de ir quentes!

¡Que rosario, compañeiros,
de contas de amancebadas
con deces de putañeiros!

Mais todos van compunxidos,
todos como eu apenados,
chorosos i arrepentidos.

¡Milagre santo e profundo,
fillo do nobre deseo
de ver a Dios... e ver mundo!

Como xa a gracia non baixa,
non hai modo de ir pró ceo
se o tren non nos fai rebaixa.

Esa rebaixa está feita.
¡Tolo de que pra salvarse
tal ocasión n’aproveita!

Mentres o camiño dura
hei de vos cantar cantares
dunha non vista hermosura.

 

Triadas, miñas triadas,
que levades os tres fíos
das frechas envenenadas:

miñas triadas valentes,
¡rachade os aires fungando
como fungan as serpentes!

Ladrade, mordede, ride:
onde haxa virtú, bicade,
onde haxa vicio, feride.

 

O MAIO
1880

Aquí vén o maio
de frores cuberto....
puxéronse á porta
catándome os nenos;
i os puchos furados
pra min estendendo,
pedíronme crocas
dos meus castiñeiros.

Pasai, rapaciños,
calados e quedos;
que o que é polo de hoxe
que darvos non teño.

Eu sónvo-lo probe
do pobo gallego:
pra min non hai maio,
¡pra min sempre é inverno!...

Cando eu me atopare
de dono liberto
i o pan no me quiten
trabucos nin préstemos,
e como’os do abade
frorezan meus eidos,
chegado habrá estonces
o maio que eu quero.

¿Queredes castañas
dos meus castiñeiros?...
Cantádeme un maio
sin bruxas nin demos:
un maio sin segas,
usuras nin preitos,
sin quintas, nin portas,
nin foros, nin cregos.

 

CANTIGA

1869

No xardín unha noite sentada
ó refrexo do branco luar,
unha nena choraba sin trégolas
os desdés dun ingrato galán.
I a coitada entre queixas decía:
“Xa no mundo non teño ninguén,
 vou morrer e non ven os meus ollos
os olliños do meu doce ben.”

Os seus ecos de malencolía
camiñaban nas alas do vento,
i o lamento
 repetía:
“Vou morrer e non vén o meu ben”.

Lonxe dela de pé sobre a popa
dun aleve negreiro vapor,
emigrado, camiño de América
vai probe, infelís amador.
I ó mirar as xentís anduriñas
cara á terra que deixa cruzar:
“¡Quen pudera dar volta, pensaba,
quen pudera convosco voar!...”

Mai as aves i o buque fuxían
sin ouír seus amargos lamentos;
sólo os ventos
repetían:
“¡Quen pudera convosco voar!”

Noites craras, de aromas e lúa,
desde entón ¡que tristeza en vós hai
prós que viron chorar unha nena,
prós que viron un barco marchar!...

Dun amor celestial, verdadeiro,
Quedou sólo, de bágoas a proba,
unha cova
nun outeiro
i on cadavre no fondo do mar.

 

A VIRXE DO CRISTAL
1877 

LENDA

Rapazas de Vilanova,

ben vos podedes gabar;

que non hai Virxe no mundo

com’a VIRXE DO CRISTAL.

(Cantar do pobo)

 

Almas ardentes pra chorar nacidas

unha cencia que Dios non quixo darvos;

bolboretas xentís, esparexidas

arredor dunha lus que ha de queimarvos;

almas cheas de duda, de fe espidas;

dunha eterna inorancia eternos parvos;

vermes envoltos no montón aceso

de ósos de mortos que chamás progreso:

 

Parade un pouquichiño o fatigoso

paso en que vades a rodar sin tino,

e non ó vento dedes, enganoso,

a balbucente vos dun pelegrino,

sombra dun sol que nace esprendoroso,

póla esgallada de xigante pino,

recordo vivo dunha idá pasada,

entre o polvo dos tempos enterrada.

 

A vos amiga que hastra vós se astreve

é de xente de paz. Eu sonvos ave

de pío morosiño i áas de neve,

que só aniñar nos campanarios sabe.

Dende eles colle lus, dende eles bebe

o incenso en ondas que rubiu da nave.

e cando cai esborrallada a torre,

mirra as aliñas, e piando morre.

 

Cando teñades esta vos ouído,

cal eco de fantástica viola,

xa esta sombra terá desaparecido,

cinza sólo quizais será esta póla;

estonces, que tralo último queixido,

sólo será un cadavre esta ave tola,

¡almas, volvede ó voso afán, voade,

buscade o fin da cega humanidade!

 

¡Eu non podo seguirvos! Si amo tanto

o progreso i a lus, ¿por que na frente

gravado hei de levar o desencanto

desta doce ilusión que o peito sente?

¿Por que, cando profétecos levanto

ó porvir os meus ollos, tristemente,

fíreme a sen remordemento xordo,

e dos pasados tempos me recordo?

 

Medroña queixa espállase no vento

por cibdades e vilas á redonda,

que inda zoa con tanto sentimento

como na praia cando toupa a onda.

Ese triste queixido, ese lamento,

de alguén vos sai que sofre pena fonda...

¡É o pasado que morre! A lira daime,

e si canto ese morto... perdonaime.

 

Sí, eu cántovo-la vida no pasado;

que outros canten a vida no futuro:

eu dun tesouro sei que está olvidado,

e pra sacalo á lus a terra furo.

Si o tempo é sempre o mesmo, i agarrado

vai o presente ó que pasou, seguro,

podía ser, ben na vila ben na aldea,

que útil pra moitos o meu canto sea.

 

 

I

 

Preto da cibdá de Ourense,

camiño de Celanova,

onde é máis tépedo o vento

que a terra gallega azouta,

dun círcolo de montanas

na faldra, sempre verdosa,

esténdese un val frorido,

cuberto de herbas cheirosas,

piñeirales e arboredos

ricos de frutas e sombra.

 

Alí, pola primaveira,

dispois de saír da escola,

van os rapaces buscar

freixós pra comer i apóutigas;

i as nenas, máis delicadas,

e non como eles golosas,

topan alí os caraveles

con que os cabelos adornan,

e fan, con espriego e néveda,

ramiños que logo esfollan.

 

Deste val no medio e medio,

entre edras e musgo envoltas,

ergue as torres un castelo,

feito alá n'eras remotas

de pedra de sillería,

cáseque co tempo roxa.

 

Com’este antigo edificio

outro non hai según contas,

pois diz que foi levantado

por unha Princesa moura

dendes da posta do sol

hastra a saída da aurora;

e inda hai vellos que aseguran,

e podia que certo fora,

que debaixo dos cementos

que os altos muros soportan,

deixou a moura Princesa

pra que quen se astreva, morra,

sobre unha trabe en quilibrio

dúas cántaras que asombran:

unha de alquitrán inchida

i outra de moedas e xoias.

 

De sorte, que quen quixere

coller a que ouro atesoura,

creba unha cántara e morre

feito carbón baixo a outra,

quedándose ó mesmo tempo

sin o santo i a limosna.

 

A carón deste castelo,

agarimadiñas todas,

ou pola veiga ceibadas,

como bandada de pombas,

as retelladas troneiras

abertas ó sol que as doura,

alcóntranse as brancas casas

da vila de Vilanova.

 

Vilanova dos Infantes

é vila de grande sona:

n'hai zapateiros no mundo

que batan millo-la sola;

non se cocen en ningures

petadas que aquí non cozan,

e de aquí sán prós teares

as millores mazarocas.

Aquí está a gracia dos homes

i a fror i a nata das mozas;

en fin, sólo aquí naceron,

sólo aquí, Martiño e Rosa.

 

 

II

 

Alá polo ano de gracia

de mil seiscentos e trinta,

era dono do castelo

que en Vilanova se ve inda,

don Xácome Mazcareñas,

señor de catorce vilas.

 

Home de fárragos vellos,

na corte do Rei vivía,

pois gallego como hai moitos,

dáballe noxo Galicia.

 

Sólo dela se acordaba,

si algunha ves o faguía,

pra cobrar rendas e foros

sin aviso e por xusticia.

 

Por estas falcatruadas

todos olleira lle tiñan,

e cando cara a Madril,

aló polo vrau, saían,

en carros acugulados,

diñeiro, graus e fariñas,

os probes dos levadores,

que naqueles carros vían

irse as mizquiñas ganancias

con que seus fillos mantiñan,

de traballar eslombados,

mentres os carretos se iban,

quedaban pra sí dicindo:

"¡Que de solimán che sirvan!"

 

Entre a baixa servidume

que don Xácome mantiña

pra que lle coide dos eidos,

dos bes e das regalías,

estaban Martiño e Rosa:

el pra faguer as vendimas,

prás sachas e prás decotas

dos xardís, hortas e quintas,

i ela pra gardar o gando

nas carballeiras veciñas.

 

Dos dous solasmentes Rosa

dentro o castelo vivía.

Martiño tiña vinte anos

e Rosa dezaséis tiña,

el era un mozo arrogante,

i ela un feitizo de linda;

nunca tiveran amores,

i anque por ela bebía

os ventos Xan de Ventraces,

Rosiña tomábao a risa.

 

Orfos antrambos a dous,

sin amparo nesta vida,

servindo os dous ó mesmo amo

topáronse certo día.

De estonces, Martiño e Rosa

sentiron a alma ferida,

e quizais que se morreran

de mal de malenconía,

si unha mañá non quedaran

noivos ó saír da misa.

 

III

 

Moito deben de quererse

os criados de Mazcareñas,

moito deben de quererse

cando tanto parrafean.

 

Tódalas noites sentados

nun grande poio de pedra,

están parolando solos

ó pé do castelo el i ela.

 

Mentira ou verdade, il corre

dendes da vila hastra a aldea,

que pra no outono casárense,

teñen a roupa xa feita;

pero hai quen xura e perxura

(nunca faltan malas lenguas)

que deica que os namorados

sallan xuntados da igrexa

han de pasar moitas cousas

i han de nacer moitas herbas...

 

Mala cousa é neste mundo

a condenada da envexa,

mais non van descamiñados

os que o casamento negan:

pois unha noite de lúa,

noite caladiña e fresca

do mes de Santiago, cando

todas son frores as veigas,

todo é aromas o campo

e doce música a terra,

na praza de Vilanova,

do castelo ond’a cancela,

Martiño e Rosa falaban

de semellante maneira:

-Martiño, ¿que diaño

tes hoxe? ¿Non falas?

¿Pra estar com’o moucho

viñeche da sacha?

 

Si cando te fuches

noxado n'estabas,

¿qué frema trouxeche

do monte prá casa?...

 

¿Picoute unha cobra?

¿Guindoute unha galla?

¿Saíronche os lobos?

¿Botáronche a fada?...

Respunde, Martiño,

¿qué tes, que te calas?

 

-Non sei como te oio,

garduña eslavada,

non sei cómo te oio

¡i estoume con calma!

 

¡Que teño! ¿Qué teño

pergúntasme, maula?...

¡Que teño! Direicho...

Pois... ¡ténoche lástema!

¡Treidora!

 

-¡Dios mío!

-Fiai de rapazas

que din que vos queren...

¡Fiai de palabras!...

-¡Martiño!

-O Martiño

n'impórtalle a nadia!...

 

-Pero, home, ¿toleas?

¡Asús, qué disgracia!

¡Veciños!...

 

-¡Non berres!

¡Non berres... e cala!

-Pero, home, si cousas

me dis que me espantan...

¡Si mesmo dás medo!

¡Si os ollos che saltan!

Martiño, ven, séntate,

sosega, descansa;

eu nada che figuen

pra o mal que me tratas.

Soliña no mundo,

de nadia mirada

¡faltábaine agora

que ti me deixaras! 

Pois eu ben te quero...

¡Por eso non marra!...

 

-Ti quéresme moito...

Rosiña... rosada...

Ti quéresme moito...

Ti dícelo... e basta.

O mesmo dixeches

a Pedro Balada,

i a Xan de Ventraces

i ó amo da casa,

cando hai ano e medio

veu ver a labranza...

¡Que nunca el viñera!

¡Que nunca el chegara!

 

-¡Santísimo Cristo

de Ourense me valla!...

 

-Pra que hoxe te axude

xa é tarde, rapaza.

I eu, tolo, quería,

i eu, tolo, pensaba

casarme contigo...

¡Miniña da casta!...

 

-Martiño, anque probe,

faltar non me faltas.

¡Pois coida o que pensas!

¡Pois coida o que falas!

Pra bulra, xa abondan

seis meses de palra...

¿Que Xan, nin que Pedro?

¿Ti seique tes gana?...

No, pois... ¡Esmiólame

co rabo da sacha,

mais déixame a honra,

que é cousa sagrada!

¡Ai! Ti andas, Martiño,

con malas compañas

ti xúntaste agora

con xente malvada

e crés esas lenguas

peores que a rabia!

Fas ben, xa que podes.

Dende hoxe n'hai nada

de canto prá boda

decirche esperaba...

Tocante á limpeza

¿e pois qué pensabas?,

¡cristal nunca viche

que á miña egualara!

 

-Rosiña!...

 

-¡A Rosiña

n'impórtalle a nadia!

I adiós. Si autra queres...

porveito che faga.-

 

Desta sorte marmurando

Rosa, de esconsolo chea,

facendo como que ría

entrou no castelo á présa;

pero anque fai que fagamos

pra que se lle non coneza,

ela vai limpando os ollos

mentres que rube a escaleira.

 

Na porta, com’unha estauta,

Martiño mórdese a léngoa,

i anque tose i asubía,

como quen non sente penas,

unha da boca lle sai

i outra no corpo lle queda...

 

Cando por fin, acordando,

pensou no que lle arrodea,

dixo, falando consigo:

"Ou mente Xan, ou mente ela".

 

E logo, tirando ó chau,

desesperado a monteira,

añidiu: "No, pois... si Rosa

ten do cristal a pureza,

¡xuro a Dios, Xan de Bentraces,

que che hei de arrinca-la léngoa!”

 

 

 

IV

 

Namentres, ¡coitadiña!, a nena namorada,

de pena esmorecida, chorando a fío está;

mais vive do castelo na cámara aleixada

e naida dos seus males se compadecerá.

 

¡Miraina! Polo lombo caíndolle o cabelo,

os ollos arrasados, partido o corazón,

meteuse no seu carto, pechou co tarabelo

i está, ¡miña cousiña!, xemendo nun rincón.

 

Da alcoba en que ela dorme pola alta lumieira,

de albahacas tapizada, mapolas i alelís,

esbara o branco raio da lúa pracenteira

i o recendente aroma da campesina bris.

Dalí, Rosiña escoita o burbullar do río

que do castelo preto dende us penedos cai,

dos paxaros da noite o resonante pío

i a música que o vento nas alboradas fai.

 

Mais ten tan consumido o corazón de pena,

que en nada topar pode consolo nin pracer,

e chora que te chora, com’unha Madalenal,

dá lástema, abofellas, dá lástema de a ver.

 

Primeiro desengano do noso amor primeiro,

que trás contigo o frío dunha mañá sin sol,

¡tu rosnos como os vermes a fror do laranxeiro,

i o corazón nos trocas en seco pirifol!

 

Por onde pasas deixas a baba corrumpida

da lesme venenosa, amarga com’a fel,

convirtes nun infemo a máis hermosa vida,

detrás de ti non queda sinón fastío cruel!

 

No peito remordida por ese desengano,

Rosiña desbautízase, murchada de pesar;

enxúgase as bagullas ca punta do seu pano

i escrama moitas veces, volvéndoas derramar:

 

"¡Eu, que así Dios me salve, s’entendo o que me dixo!

Dalgunha malquerencia calunia debe ser,

porque eu xurar xurara, ó pé dun Crucifixo,

que a nadia máis que el quixen, nin penso máis querer.

 

Si probas me el pidira e darllas eu pudese;

s’arquiña das virtudes poidéralle amostrar,

vería que, gardada, anque a el non lle interese,

aquela virtú teño que é meu deber gardar".

De solouzar ó cabo e pelexar cansada

con tanto pensamento que na cabeza ten,

a coitadiña Rosa deitouse apesarado,

no cabezal chantando a fatigada sen.

 

Pouquiño a pouco os ollos fóronselle pechando,

doíñas acendidas na lus dun puro amor,

i á Virxen entre dentes unha oración rezando,

quedouse adormecida nun sono encantador.

 

Estonces, unha Señora

toda de lus rodeada,

de estreliñas coroada

que como diamantes son,

cun mantelo na cabeza

de pano negro, moi lindo,

caladamente, surrindo,

entrou pola habitación.

 

Nunca se víu neste mundo

máis feiticeira criatura,

nin pra tan grande hermosura

comparación pode haber:

por ollos ten dous luceiros,

por dentes pelras dos mares,

por greñas raios solares,

por risa... un amañecer.

 

Das orellas pendurados

leva us aretes de lume,

e por gallega costume,

dengue de pano sedán;

zoquiños de pau de almendro

nos pés de feitura enana,

i ó cinto unha muradana

con plegues que xenio dan.

 

Pasiño a paso, chegouse

á cama en que dorme Rosa,

e botándolle graciosa

unha mirada de amor,

díxolle cun tono brando

que música parecía:

"Rosiña, a Virxe María

traiche consolo e favor".

 

"Eu ben sei que a túa ialma

está cuberta de loito;

eu ben sei que sofres moito

porque hai quen duda de ti;

pero eu, que dendes do ceo

coido daquél que me chama,

eu farei -¿si?- que a túa fama

quede cal foi hastra aquí".

 

"Non chores, miña pequena,

non chores máis, pastoriña;

eu velo por ti, miniña,

ti da miña conta estás.

Martiño estará pesante

mañá quizais do que figo;

pasado, serei contigo

no monte, si ó monte vas".

 

Calouse Nosa Señora

i envolta en dourada nube,

rube... que rube... que rube,

perdeuse na inmensidá.

Rosa quedouse dormindo

a seu pracer e regalo.

 

Pronto espertará: xa o galo

cantou. ventando a mañá.

 

V

 

-Moito madrugas huxe-,

dixo Xan de Ventraces a Martiño,

topándoo cunha cara de forruxe

pola mañá moi cedo nun camiño.

 

-Nunca fun perguiceiro-,

repúxolle Martiño de mal modo,

porque Martiño é pouco paroleiro.

-Pois fillo, así e todo,

óutro-lo seu negocio fan primeiro...

 

-Ande eso... ¡qué lle queres!...

Si foran como ti tódolos homes...

-Olla, a mal non mo tomes,

mais... tes pouco partido entre as mulleres.

 

-Xan, levo moita présa,

porque teño que faga na devesa.

Vou pra Porto de Outeiro,

que sinón, ten presente o que che digo:

sobre esas i autras cousas que me calo

moito tería que falar contigo,

moito que agora vale máis calalo...

 

¡Ouga! ¿Xa te enrabuxas?

Ai, Martiño, calquera que te escoite

e ben non te coneza,

dirá que non tes miolo na cabeza

a forza de pensar dende onte á noite.

 

Ó meu conto volvendo,

Com’ antes che decía,

non hai unha muller que non se ría

do parviño que es ti...

-En non te entendo.

 

Fala craro, si sabes;

pois, o demo me leve,

si dende que me dis cousas tan graves

me non tes tiritando, com’ a neve.

 

¿Conque... dis que as rapazas do concello

falan por aí de min? ¡ Mirai o diaño!

¡Pois estouche servido!...

Pero teño entendido

que inda me qués cal quer o lobo ó año.

 

¡Qué lle hemos de facer! I eu que creía

que nadia que talar de min tería...

-¡Ma... canté! Pero vives enganado,

porque onte á noite aíña,

díxome en certo son certa veciña

falando de que estabas namorado,

que máis sorte que ti tíñaa calquera,

esguízaro mirrado,

de pernas tortas e de cara fera.

"I esto ben se adiviña

–dicíame a rapaza do relato

porque despois de que a levou o gato,

é cando el vai en busca da sardiña..."

 

-Cálate, Xan, e vaite, que inda é cedo

pra que contigo un escarmento faga;

non afondes a chaga...

non me fales xa máis dise segredo

que pesa sobre min com’ unha praga...

No meu pelexo ponte:

¿non che abondou canto dixeches onte?...

Líscate, Xan, líscate axiña, pronto;

Que, sin que nadia o note nin sospeite,

cando me fagas falla, buscareite...

porque che teño que contar un conto...

 

¡Ladras ben.... rabearas!

Mais, si cal tes maldá tiveras forza,

as probas do que dis xa me amostraras

sin agardar que a gorxa che retorza.

-Martiño, ¿logo pícaste?

Folgárame de ver que eras valente,

porque inda hai quen che di -¡cousas da xente!-

que cando cun te atopas... esfurrícaste...

-Ó que che diga tal, dille que mente...

 

Eu nunca de gabarme fun amigo,

nin loitas deprendín, nin o pau xogo;

pero o que me fixo unha -¡olla o que digo!

quer quixera, quer non, pagouma logo.

Si ti crerme non queres,

o mal será pra ti; pois che prometo

que si de hoxe nun mes conta non deres

da honra de Rosa, á que furtache o creto,

¡heiche crava-la lengua nun espeto

para escarmento de homes e mulleres!

 

-¿E verdade o que dis?

-Non cho repito.

-Pois entón... ¡hastra agosto!

-¡O dito... dito!

 

Desta sorte falando

Xan de Bentraces i o infelís Martiño

fóronse separando,

e sin decir máis nada

colleron cada cal por seu camiño,

Mairtiño triste, Xan asubiando.

 

O día crarexaba;

do sol, que a relumbrar encomenzaba,

unha franxa marela

polos altos petoutos se estendía;

a brisa nas silveiras rebuldaba,

i alá no ceio -pendurada estrela-

chilraba aletexando a cutuvía.

 

Do lado de Levante

de sombra e lume pavellón flotante,

vai correndo mainiña, mainamente,

tapando os hourizontes, negra nube,

e dela por didiante

trévoa de fogo ardente

esparxe húmedo cheiro a terra quente.

 

Martiño camiñaba

máis triste cada ves, a toda présa.

¡Cantas bágoas choraba

por aquel camiñiño da devesa!

 

"Querer unha rapaza hermosa e pura;

pedila por muller con cortesía;

ir forrando prá boda e máis pró cura;

gardarlle lei un día i outro día;

respetala, adorala con loucura;

pegar por ela choutos de alegría;

e cando un está lévedo, ceguiño

pola amorosa febre,

escoitar unha noite nun camiño:

"Non te cases, Martiño,

si non queres levar gato por lebre...

 

"Traballar toda a vida;

andar bregando sempre coesta aixada

pra conservar sin lixo, ennobrecida,

a limpa fama de meus pais herdada,

e de pronto escoitar de boca allea

unha mañá, no medio dun camiño:

"Mira o que fas, Martiño,

que che se rin de ti por toda a aldea...

 

"¡Ai, coestes comparados,

nada os tormentos son dos condenados!

¿Será verdá, Xan de Bentraces?... ¡Dimo!

¡Ten piedade de min, destas bagullas,

deste inferno en que ximo,

devorado por dentes com’ agullas!

Eu non sei si te crea,

pero..., ¡Virxe María!,

si dixeses verdade, en morrería...

¿Sera-lo demo?... ¡Arrenegado el sea!"

Así decindo o mísero labrego,

sin calma nin sosego,

meteuse na devesa decontado,

e do seu sacho armado

comenzou sin refolgo o seu trafego.

 

Levaba xa Martiño,

rapaz de moito aguante,

sete horas de traballo seguidiño,

cando nesto, de vento un remuíño

ergueu a terra pola veiga adiante.

A densa polvareira

oscureceu o sol por un istante,

i estremecendo val e carballeira

rachou a negra nube de Levante

o rouco son dun trono frameante.

 

As gárgolas do ceo

esgazáronse entón e do seu seo

tanta chuvia mandaron

que as hortas se arrasaron,

o río esbordou, cheo,

i os álbores i as prantas esfollaron.

Na tempestade aquela

caía com’ on raio cada gota

i en ningures se viu outra como ela.

 

Martiño, arripiado,

no ventre se meteu dunha cañota.

¿Qué lle importa ó coitado?

 Si está da auga do ceo agarimado,

¡ai!, ¡non o está da que dos ollos bota!...

“¿Poidera ser,decía,

poidera ser que Rosa me enganara?

Rosa, por quen daría

canto Noso Señor no mundo cría,

hastra un reino, s’ en sorte me tocara?

 

Non pode ser; non pode ser, de fixo.

Pura com’ un cristal, dixo onte á noite.

¡Pura com’ un cristal!... Cando mo dixo.

non hai razón pra que coa duda loite".

 

Brillou entón, de súpeto,

nos ceos un relampo,

que esparexendo a brétema

nun raio reventou.

 

Ardeu en fogo a atmosfera,

alumiouse o campo

i esnaquizouse o álbore

en que Martiño entrou.

 

Da labazada eléutrica

que lle espidiu o raio,

Martiño cego, atóneto,

caíu tumbado ó chau.

Mais logo, repoñéndose

do natural esmaio,

xusgándose cadávere

levouse ó peito a mau.

 

Pouquiño a pouco os párpados

abrindo, persinouse,

i ó ver pasada cáseque

tan forte tempestá,

saniño e salvo véndose,

da terra levantouse

e da cañota cóncava

saíu tranquilo xa.

 

Mais inda ben, ¡meu ánxele!,

non dera unha zancada,

cando trasposto en xúbilo

no chau se acrequeñou.

-¡Nunca eu nacera!... díxose,

e recadando a aixada,

unha non vista endrómena

da terra levantou.

 

Era unha pedriña pedra,

era unha pedra pedriña,

com’ un ovo de galiña

tallado en fino cristal;

unha pedra primorosa,

elíptica, limpa, pura,

de artificio e soldadura

sin siquera unha sinal.

 

Mirada dendes de lonxe

reloce com’ un diamante,

parece de algún xigante

ollo sin párpado, atrós;

pero mirada de preto,

sospende, ademira, espanta,

vendo nela a imaxe santa

da bendita Nai de Dios.

 

Non é un coíño formado

polos gotexos da terra,

nin en canteira nin serra

puido topalo ninguén.

 

Non é unha pedra de neve

que a calor derretería,

nin salación, que tería

outra forma da que ten.

 

Non é un aerolito ardente,

anaco de pedra estrano

cuio orixe soberano

iña se non alcontrou.

 

Non é volcánica lava,

que fora de cor máis louro,

estalacta, nin metouro...

nin o diaño que o inventou.

 

Esta é unha pedriña pedra,

esta é unha pedra pedriña,

tan rara, tan pulidiña,

com’ outra no orbe non hai.

 

¡Mesmo parece unha bágoa

dos ollos de Dios caída

pra se quedar convertida

en cárcere de súa Nai!

 

¡Que hermosa está dentro dela,

que linda Nosa Señora!

¡Con que gracia sedutora

deixa seu sembrante ver!

Por ollos ten dous luceiros,

por dentes, pelras dos mares,

por greñas, raios solares,

¡por risa... un amañecer!

 

Vendo tanta marabilla

metida en tan curto espacio,

en tan pequeno palacio

tanta grandeza de Dios,

 

Martiño, pasmado todo,

tomando o cristal a peso,

escramou: -" ¡Ande por eso!...

¡Ande por eso... ollai vós! "

 

Quíxose pór de arrudillas,

quixo quitarse a monteira

e gardar na faltriqueira

o milagroso cristal;

pero dos seus pensamentos

segunda ves asaltado,

decindo: -"¡Estou rematado!",

tirouno dun saque ó val.

"Non, continou, Dios non quere

que logre a miña demanda;

xa Dios á súa Nai non manda

prós namorados valer.

 

Eses foron outros tempos...

i ese cristalino gaio

foi... a chizpa daquel raio

¡que me debera fender! "

 

Nesto veuse vindo a noite,

i arrematada a faena,

Martiño, sempre con pena,

foise indo cara ó lugar;

e cando entrou pola vila

dixo de remordos cheo:

"¿Será un aviso do ceo?...

¡Non che quixera apostar!"

 

VI

 

S’ a tradición que sigo nalgo non mente,

das escenas pasadas ó día siguente

pola mañá,

dun salgueiriño á sombra sentada, fiando,

no val de Vilanova gardando o gando

Rosiña está.

 

Inorante de canto lle acontecía

ó probe de Martiño, por quen sofría

soedades mil,

Rosa, na cinturiña cravada a roca,

mazaroca fiando tras mazaroca,

pensaba nil.

 

E mentres que en suspiros lanzaba ós ventos

os ais que lle arrancaban seus pensamentos

tristes, crués;

polo campo os cabirtos corretexaban

i as vacas i as ovellas depinicaban

toxo e cardés.

 

Coitada pastoriña sin paz nin calma,

¡cantas feles no fondo da túa alma

deixa o amor!

¡Cantas sombras no ceo dos teus encantos!

¡Cantas bágoas nos ollos -¡vállante os santos!-,

cánto delor!

 

Orfa desque naciche, triste, esfameada,

anque probe hastra agora, túa vida honrada

por ti falou.

¿Qué che importou das touzas dormir á sombra?

¿Qué che importou de espinos pisar alfombra?

¿Qué che importou?

 

Todo o pasache rindo... Todo se pasa

mentres que quede a honra dentro da casa;

pero ¡ai de ti!,

despreciaches un home por pretendente,

e destonces túa fama, de xente en xente,

vai por aí...

 

¿Que fixeches, Rosiña desventurada,

que fixeches?... ¿Estabas empecatada

pra tal faguer?

Despreciar por Martiño, Xan de Bentraces...

Non sabes do que os homes che son capaces,

¡probe muller!

"Traballar toda a vida desosegada

pra conserva-la honra de avós herdada,

santa virtú,

e cando unha co noivo ten parrafeo,

escoitar que nos dice: -Xa en ti non creo,

¡Rabearas tu!

 

"Ir comprando prá Voda todos trebexos,

todo o día toparse do noivo lexos

morta de afán,

e cando a noite chega prós namorados,

escoitar que nos dicen labios amados:

¡Vaite con Xan!

 

"Non hai pena como’ esta tan horrorosa,

¡non hai pena como’ esta!" -marmura Rosa

no salgueiral.

E de pronto a coitada pró chau mirando

recolleu de entre as herbas, toda tembrando,

aquel cristal.

 

“¡Asús, que galanura! -repuxo- ¿Estarei cega?

¿Vestida de gallega a Reina da hermosura,

na miña mau, afé?

¡Non pode ser! ¡Toleo!... Rirase o que llo conte;

pero eu soñei nantronte que viña dende o ceo

da miña cama ó pé.

 

"¿Será verdade, Rosa? ¿Metida nun oviño

tan piquirriquichiño, tan linda, tan hermosa

como a mirei entón?

¡A mesma muradana que lle caía tanto!

¡O mesmo dengue!... ¡o manto de terciopelo ou pana!

Non estou tola.... non".

 

"S’ en torno non pacera, mirándome, meu gando,

que estou inda soñando dixérase calquera...

¡Asús! ¡Vaia que ser!

¡Que olliños, que mirada, que beizos, que cabelo,

qué orellas, que mantelo, que frente anacarada,

que diaño de muller"!

 

"E mira... e rebuldexa... e rise a Santa Imaxe...

¡Como me amostra o traxe! ¡Como me parpadexa!

¡Algo me vai pasar!

¿Qué dis?... ¡Falarme quere! ¿Escoitareina?... ¡Cala!

¡Pois é verdá que fala!... ¿Señora?... ¡O que quixere!

Xa estouvos a escoitar".

 

“¿Que acoda á cita? ¿E logo? ¿Que vén por Dios mandada,

pra que me vexa honrada o que en celoso fogo

xusgoume criminal?...

¡Señora! Unha pastora, baldón de toda a xente,

non era merecente de ter tal defensora...

Pero... falai, si tal".

 

¿Que quer que lle levanten no val unha capilla?

¿Que quer que de arrudilla lle recen e lle canten?

Pois ben, querida, ben.

Pero... calouse... ¡axiña! ¡Xa non, xa non a escoito!

¡Quizais non fale moito, com’ é tan piquiniña!...

Pero, ¡que gracia ten!

 

"Pois ela algo me dixo de que eu no me recordo...

Non teño ouído xordo, mais eu non sei de fixo

que palabriñas son...

¡Mamá!... 'Prós que non amen serei sempre invisible

-decía- i é imposible que falte ós que me chamen

de todo corazón...'

 

"¿Qué farei eu, coíño, que agora máis che agrade?

¿Levarte ond’ o Abade? ¿Levarte onda Martiño?

¿Que diaños eu farei?...

Teique, ovelliñas, teique... To aquí, chiviña trenca...

¡Cardosa! ¡Aquí, xuvenca!... ¿Quéreste bulrar, seique?...

¡Ei pró cortello, ei..."

 

VII

 

Unha noite azul de agosto

como de vrau regalada;

Vilanova dos Infantes

toda é bulla e algazara.

 

Nunca misteriosa lúa

verteu por lus tanta prata,

nin nas silveiras a brisa

esparramou máis fragancia.

 

Pola praza e polas rúas

as mozas cantando pasan,

i os mozos van detrás delas

dando atruxos e palmadas.

 

Imporvisando un turreiro

á porta de cada casa,

por todas partes se escoita

son de pandeiros e gaitas.         

 

De legua e media á redonda

os mociños da montana

saúdan aquela festa

coa lus dos fachós de palla.

 

As vellas de toda a vila

sán dos balcós ás varandas

i os nenos emporranchiños,

coa cabeciña rapada,

brincando e choutando enrédanse

entre as pernas dos que bailan.

 

Esta noite os zapateiros

non queren colle-la chaira,

nin as rapaciñas fían,

nin os forneiros amasan.

 

Esta noite en Vilanova

é noite de fuliada;

que así o dispuxo o Concello

i o señor Abade o manda.

 

O Abade de Vilanova,

que don Xan de Barros chaman,

pra congregar ós frigueses

mandou toca-las campanas.

 

Encasquetado o bonete,

vestido de estola e alba,

subiuse ó púlpeto e dixo

ós que debaixo escoitaban:

 

-Irmauciños, xa sabedes

como fai catro somanas

se dinou Nosa Señora

por medio dunha rapaza

vir visitar esta vila

pra facer nela morada.

 

De tanta mercé asombrado

como Dios nos dispensaba,

o señor Bispo de Ourense

quixo ve-la imaxe santa;

pero correu tantas terras

neste tempo a súa fama,

que cando o Bispo faguerlle

unha capilla pensaba,

o Rei don Fulipe Carto

que hoxe en paz goberna España,

coidando non fose certa

marabilla tan sonada,

mandouna pedir de présa

pra vela i adimirala.

 

Eu mandeilla moi envolta

entre outras reliquias váreas:

o Rei mirouna, tocouna,

volveu a vela e tocala,

e con ollos relampados

i a lengua de media vara,

dudaba de canto vía,

como Dídimo dudara.

 

¿I entón que fixo? Temendo

que o cristal en que encerrada

está a Virxe fose cousa

en que pudese haber trampa,

chamou ós máis afamados

artífices á súa cámara,

díxolles que saminaran

o cristal con toda calma,

e declarasen en autos

canto de raro notaran.

 

Así se fixo: prateiros

e péretos da Real Casa,

homes de letras e cencias

xuntáronse nunha sala

do seu Pazo, na presencia

de mil xentes cortesanas,

e despois de grande estudio

i adimiraciós sin tasa,

dixeron todos a unha

que o que de ver acababan

non tiña no mundo enxempro

i así, que o cristal i a Santa

eran de orixe divino,

pois outro non lle atopaban.

 

Despois deste xuramento

todos caíron ás prantas

da nosa Virxe, i estonces

Rei, cabaleiros e damas

fixéronlle ofrendas ricas

de xoias, de ouro e de prata,

pra que se lle erga unha ermida

no eido en que foi topada.

 

Todos estes pormenores

damos o Rei nunha carta

que unha posta de Madril

mesmo de entregarme acaba.

 

A virxe xa volve estare

en Vilanova: ¡adoraina!

E namentres que os pedreiros

non lle levantan a casa,

vinde rezarlle a esta igrexa,

Virxe co Cristal chamándoa.

 

I agora ídevos con Dios-,

e deste día en lembranza,

hoxe e mañá, si Dios quere,

ninguén na vila traballa.

O mesmo quer o Concello,

cedendo ás miñas istancias.

De darvos a mesma orde

o pregoeiro se encarga".

 

 

 

Cando da igrexa saíron

cantos dentro dela estaban,

Martiño foise rondare

de Rosa baixo a ventana.

 

Rosa estaba no castelo,

de xentes arrodeada,

porque com’ era bonita

e vive en fama de santa,

 

dendes que gardando o gando

no val á Virxe topara,

a todos lle gusta, e todos

van, pra que peque, a tentala.

 

Xa fixo un mes que Martiño

tivo con Rosa palabras,

e inda as paces non fixeron,

porque a tesón nadia os gana.

 

Pero Martiño está seco

de celos, com’ unhas pallas,

e non pode aturar máis

un mal de que el mesmo é causa.

 

Por eso, com’ arastora,

veu moitas veces de husmada;

pero Rosa, ou non o vía,

ou por non velo, esviaba.

 

Levaba agora de espera

bo anaco baixo a ventana;

pero Rosa non saía;

com’ o outro que di... nin ganas.

 

Martiño tose que tose...

Martiño canta que canta...

Pasea que te pasea...

Pero o que é Rosiña... ¡nada!

 

Alá arriba o coitadiño

ouía gromas e cántigas,

e cecais Rosa se ría

mentres el se enrabexaba.

 

Por fin, cando xa Martiño

se iba meter na súa casa,

Rosa somouse, i estonces

trabaron estas palabras:

 

-Gracias a Dios, miña Rosa...

¿Dásme un ramiño de albahaca?

-Cando o que podo me piden,

nunca neguei nada a nadia.

 

-Dios che faga tanto ben

como lle dás á miña alma;

que dende que te non vexo

parece que algo me falta.

 

-Non te me veñas coesas,

Martiño, que... todo acaba...

¿Non te acordas xa da noite

que treidora me chamabas?

 

-¡Ai! Bo castigo me deches

i outro máis grande esperaba.

Dudei de ti.... un mal amigo

díxome... ¿quén non dudara?

 

Pero ese crime... custoume

si viras... ¡ai! ¡tantas bágoas!...

-¿I arrepentíchete?

-Escoita:

esa noite malfadada

 

dixécheme: "Estou tan limpa

com’ un cristal". ¡Ben falabas!

Porque á mañá do outro día,

sin que ti mas amostraras,

 

Dios mesmo me daba as probas

da pureza da túa alma.

O cristal que ti alcontraches

antes de que ti o alcontraras,

 

eu cho topei, eu cho tiven

nesta mau callosa i áspora,

eu fun quen o vin caíre

i eu quen o tirei con rabia,

sin conecer... ¡malos demos!

cánta grandeza encerraba.

¡Ti si que sorte tiveches...!

Dio-lo quixo i é moi sabia

 

súa divina voluntade.

-¡Quen sabe si me chamaba

Dios pra si desa maneira,

Martiño!

-¿Que dis?... ¿Que falas?...

 

-Non xures por Dios, Martiño.

-¿Pensas morrerte, rapaza?

-¡Non, pero a conta éche a mesma:

penso casarme!...

-¡Acabaras!

 

Pois o que é por min... agora

mesmo, si queres.

- Fai falla

ter dote: o señor Abade

de aprontarma deu palabra.

 

-¿Dote? Ti non a precisas.

-Pois xa che vendín as saias

i o pano de frores... todo,

pra que haxa na festa gaita.

 

-¿Logo vas casarte emporra?

S’ en ves de vender, compraras...

-É que... pró meu casamento

abóndarne unha mortaxa.

 

-¡Ouga! ¿Casarse é morrere?

-Cando con Cristo un se casa,

morre pró mundo...

-¡Rosiña!

¿Monxa ti?...

-¡Martiño, cala!

¡Cala... e vaite! S’ eu non puden

¡que outra felice te faga!

-¿I así... me deixas..., Rosiña?...

-¡Martiño.... a Virxe mo manda!

 

VIII

 

Nesto, Rosa arretirouse

da ventana do edificio,

deixando teso, na rúa

ó desdichado Martiño.

 

Páledo, sombrío, atóneto,

Com’ un mámore de frío,

sin pestanexar siquera

cravado está naquel sitio.

 

Estonces unha risada

bulrona chegoulle ó ouído,

risada de lobo farto....

risada de cucudrilo...

 

-¡Raxo de Dios! -dixo ó punto,

todo en cólera acendido

¿Quén se ri?

-Xan de Bentraces.

 

-¿Ti, ladrón de honras?

–O mismo.

-¡Fólgome! Así com’ así,

teño unha deuda contigo

e vouna cumprir agora.

-Cantas queiras. Veño listo.

 

-Pois abonda de parola.

-Abonda, o mesmo che digo.

-Cara a Soutoverde, Xan.

-Cara onde queiras, Martiño.

 

IX

 

Pola mañá do outro día,

no monte de Soutoverde,

por cima de Vilanova,

non se cabía de xente.

 

Alí todos asombrados,

rapaces, homes, mulleres,

miraban coa boca aberta

unha cousa que estremece.

 

Sobre o marco dunha herdade

cravada unha estaca vese,

e dela no cuturiño

está unha lengua pendente.

 

Us din: "Polo que é de longa

a dunha besta parece".

o outros: "Parece a dun bácoro

según o sangue que verte".

 

Estando nestas e noutras

sin saber como, correuse

que era de Xan de Bentraces

aquel cativo presente.

 

Pois pola mañá moi cedo,

Xan, derrengado, morréndose.

chegou á vila mostrando

non ter a lengua entre os dentes.

 

Cando esta nova se soubo,

moitos lástema lle teñen,

pero moitos máis excraman:

¡Ben feito, pra que escarmentes!

 

A xusticia andivo tola

procurando o delincoente,

mais como Xan non falaba,

non pudo darse coele.

 

Martiño fígose o zorro,

e cando a que tanto quere

foise a Allariz meter monxa,

el, anamorado sempre,

foise detrás, pra vivire

do seu conventiño enfrente.

 

¡Pobre rapaz! Unha noite

do frío e triste decembre,

da profesión de Rosiña

pasados xa cuatro meses,

 

Martiño, ó pe do convento,

ardendo en morosa febre,

estaba mirando a reixa

da celda en que moitas veces

se lle figurou de Rosa

ver o sembrante celeste.

 

Pensaba que tralas pedras

daquel recinto solene

habería quen sentise

da mesma sorte que el sente,

 

sin conocer que as miniñas

que a vida a Cristo lle ofercen,

deixan á porta os amores

cando no claustro se meten.

 

Nevaba. Mainiñas mainas,

quediña, quediñamente,

iban caíndo.... caíndo...

as folepiñas da neve.

 

Moito os ollos as regala

e moito a cabeza ergue,

pero na reixa da celda

nada Martiño destengue.

 

Semper fitando, fitando,

nin a refolgar se astreve,

e por pensar na súa Rosa

hastra do frío se esquece.

 

Tras unha hora, outra hora

vai pasando lentamente

i el, nin se move do sitio,

nin se coida da entemperie.

 

De ves en cando o coitado

sin darse conta, estremécese,

arripíaselle o corpo

e bate dente con dente.

 

Vales, outeiros e montes

bórranse e desaparecen

i on branco sudario, triste,

por todas partes se extende.

 

Acolá enriba, na reixa,

todo é escuridá entramentres;

nada se sinte, nin nadia

detrás dos ferros parece.

 

Martiño naquel istante

ver a Rosa parecéndolle,

quixo falarlle... e non pudo...

Asuspirou... e morreuse.

 

A neve que nel caíra,

foi facendo del a rentes

unha foxa que o tragaba

dendes dos pés hastra a frente.

 

Sobre o seu corpiño morto,

quediña, quediñamente,

iban caíndo.... caíndo...

as folepiñas da neve.

 

X

 

Leutores, s’ olvidando do mundo os traballiños

vos fordes de paseo de Vilanova ó val,

entrade respetosos, entrade caladiños

na primorosa ermida da Virxe do Cristal.

 

S’ escasos de fortuna bicades a súa pranta,

si a visitala vades faltiños de salú,

secorreravos logo a milagrosa Santa;

no mundo non hai outra que teña máis virtú.

 

De tristes agarimo, de probes esperanza,

dos namorados guía, sostén do labrador,

canto de Dios quixere, tanto de Dios alcanza;

non hai quen lle non deba consolos e favor.

 

Cando eu era pequeno, por miña nai levado,

da aparición pedínlle a lenda celestial;

si cal a deixo escrita non for do voso agrado,

a culpa non botedes á Virxe do Cristal.

 

 

O GUEITEIRO
1877

Déndesde do Lérez lixeiro
ás veigas que o Miño esmalta,
non houbo no mundo enteiro
máis arrogante gueiteiro
que o gueiteiro de Penalta.

Sempre retorcendo o bozo,
erguida sempre a cabeza,
daba de miralo gozo:
era un mociño... ¡que mozo!
era unha peza... ¡que peza!

Depois do tempo pasado,
pasado pra non volver,
como on profeta inspirado,
inda mo parece ver
na festa de San Trocado.

Calzón curto, alta monteira,
verde faixa, albo chaleque,
i o pano na faltriqueira;
sempre na gaita parleira
levaba dourado fleque.

Non houbo home máis comprido
no mundo, de banda a banda;
nin rapaz máis espelido,
con máis riqueza vestido,
nin de condición máis branda.

Prás festas e romarías
chamado todos os días,
topábase donde queira,
anque por certas porfías
sólo tocaba a muiñeira.

Pois, como poucos teimado,
cando unha venta lle pega,
xura que pra o seu agrado,
non se ten inda enventado
múseca como a gallega.

Nena era eu cando el vivía,
mais non o podo esquecer,
¡O que el na gaita sabía!
¡O que el cos dedos podía
naquel punteiro faguer!

Cando nas festas maores
era esperado o gueiteiro,
botábanlle as nenas frores,
ledas copras os cantores,
foguetes o fogueteiro.

Tras del, en longa riola,
da gaita o compás levando
con infernal bataiola,
iban correndo e choutando
os rapaciños da escola.

Nunca se puido avriguar,
véndolla repinicar,
por que, o son da gaita ouíndo,
cantos bailaban sorrindo,
acababan por chorar.

Pero el cando no turreiro,
cal na trébede a Sibila,
pegaba o pío primeiro,
daban ó vento o sombreiro
todos os mozos da vila.

Comenzado o baile entón,
cousa era pra ademirar
aquel sembrante bulrón,
aquel aire picarón
i aquel modo de mirar...

I era de ver con que trazas,
sin faguer pausas nin guiños
nin caso das ameñazas,
furtaba un bico ás rapazas,
dos noivos diante os fuciños.

Ninguén soubo frolear
do xeito que el froleaba:
verlle a muiñeira botar,
era unha nube mirar
de anxeliños que pasaba.

Xentil, aposto, arrogante,
en cada nota o gueiteiro
ceibaba un limpo diamante,
que logo no redobrante
pulía o tamburileiro.

¿Que Orfeo se lle igualaba,
si mesmo, dentro do fol
que co cóbado apertaba,
parecía que cantaba
escondido un rousiñol?

Músico on tempo e poeta,
algunha fada sacreta
tiña con que conmovía,
pois nunca dunha palleta
saíu tan doce harmonía.

Tocaba..., e cando tocaba,
o vento que do roncón
polo canuto fungaba,
dixeran que se queixaba
da gallega emigración.

Dixeran que esmorecida
de door a patria nosa,
azoutada, escarnecida,
chamaba, outra Nai chorosa,
ós filliños da súa vida...

I era verdá. ¡Malpocada!
Contra on penedo amarrada,
cravado un puñal no seo
naquela gaita lembrada
Galicia era un Prometeo.

Un Prometeo cantando
eternas melanconías;
sempre un consolo agardando
e sempre as bágoas chorando
do desdichado Macías.

Por eso, cando a tocar
se puña o gueiteiro lindo,
cantos viñan pra bailar,
si escomenzaban sorrindo,
acababan por chorar.

Por eso en vilas i aldeas,
por xentes propias i alleas
era aquel home estimado,
e por todos saudado
en camiños e vereas.

Por eso, donde el chegaba
dábanlle cita de amores
as mozas por que el toleaba,
e sempre á mesa xantaba
dos abades e priores.

Que dende o Lérez lixeiro
ás veigas que o Miño esmalta,
non houbo no mundo enteiro,
máis arrogante gueiteiro
que o gueiteiro de Penalta.

 

UNHA BODA EN EINIBÓ
1877

-¿Como te chamas, rapaza?
-Chámome Ádega Silván.
-Ai, Adega!... Entre esas silvas
quixérame eu enredar…

Tal dixo a certa miniña
certo diaño de rapaz,
e dende estonces antrambos
quérense a non poder máis.
Todas as noites de inverno
nas fiadas do lugar
están de groma e palique
dende entón Ádega e Bras;
e non hai festa na aldea,
nin precisión na cibdá,
onde xuntos non se atopen
un galán i outro galán.

Cando hai danza no turreiro,
e Bras ó turreiro sai,
é sempre Ádega a primeira
que coel se pon a bailar.
Si ela vai á romaría,
el á romaría vai;
si ela dá un ichavo ón cego
el outro ichavo ha de dar;
i espello de namorados,
do seu cariño en sinal,
si ela un caravel na boca
leva por causelidá,
el outro caraveliño
ha de por forza levar.

Envexa de tod’as mozas
cando xuntos vén ou van,
moitas ó son do pandeiro
cantábanlle este cantar:

“Non te chegues moito ó lume,
bolboretiña real;
non te chegues moito ó lume,
mira que te vas queimar”

Mais fan tanto caso desto,
tanto desto se lles dá,
como si rousara un carro,
como si ladrara un can.

Un ano pasou i outro ano
prós namorados en paz;
si dinantes se querían,
quérense hoxe moito máis.
Á lei que os dous se tiveron,
temendo ó cabo faltar,
porque toda corda creba...
por onde exprica o refrán,
unha miaxa de estado
tratando ó fin de tomar,
Ádega e Bras de esponsallas
fixeron xuro formal,
e pra casarse pediron
lisencia e venia a seus pais.

II

I alí van de cara á igrexa
alí van ambos a dous
polos dous sogros gardados,
seguidos de seus avós:
ela de alegría foncha,
el morréndose de amor,
parecían dous paxaros,
conforme un doutro a carón
mirábanse ás furtadelas
cal si tiveran rebor.

Ádega estaba tan cuca,
que daba adimiración;
de aqueles seus ollos negros
aumentábanlle o negror
a cofia i a palramenta
i a saia, que negras son.
As mapolas dos seus beizos
collían roxo inda mor
do colar de coraliños
que o noivo lle regalou.
“¡Que hermosa vas! –marmuraban
detrás dela algús chismós-.
¡Diolo queira que che dure
moito tempo esa color!..”

Pero si ela en compoñerse
puxo todo o seu tesón,
Bras non vai menos composto,
que atrás non se lle quedou;
pois anque era por Agosto
e queima que pasma o sol,
leva unha capa tan longa,
que non hai outra millor.

¡Que calados na camisa!
¡Que zapatos de mallós!
¡Que cutín o da chaqueta!
¡Que rizo o do pantalón!
¡Que ben lle di a escarapela
que cusida cun liño
leva a un lado do chapeio
desque das quintas librou!

¡Traballos que pra esculirse,
pasara naquel entón!...
¡Meciñeiros que o roubaron!
¡Diñeiro que lles custou!

Mais aquelas agonías
pasadas, gracias a Dios,
todo pra Bras hoxe é groria,
felicidade i amor.

Á par de Ádega, moi teso,
na igrexa o rapaz entrou;
deulle á novia auga bendita,
ouíunos o confesor,
e logo o señor abade
botoulles as bendiciós.

Dende a víspora avisado,
por ser de uso en Einibó,
está esperando ós cortexos
o gueiteiro que chegou.
E cando, por fin, do tempro
saíron ambos a dous,
da gaita ó tirililiro,
da caixa ó tromporrontrón,
caíndo as doce do día
da espadaina no relós,
descontra á casa do noivo
a patuleia marchou.

III

Mais xa de Bras na cociña
roxe o rixón na sartén,
ferven a cachón os potes
e cheira a aurego e prixel.
Perparada no sobrado
unha mesa de oito pes,
con catro mantés cuberta,
porque non chega un manté,
fumegan enriba dela
tres barcales, todos tres
de chourizos cugulados,
lacón e vaca, a escoller.
Panochas por onde queira
de pan albeiro se ven,
bicas de centeo e millo
pra gusto de quen quixer;
e nun curruncho, con netos
alá por corenta e seis,
toupa de chea unha cántara
de purrela como a mel.

Chegados á casa os noivo
i os cunvidados tamén,
fixeron a crus nos pratos
e puxéronse a comer.
¡O que aquelas probes vellas
nos seus fillos se revén!
¡Case envidian ós casados
os que están pra merecer!
¡Que olladas lle botan a ela,
que olladas lle botan a el,
solteiriñas e solteiros,
cando non os ve ninguén!

Mentres us falaban i autros
non paraban de comer,
os pais dos noivos decían
quediño, con certo aquel:
-O meu... leva unha xugada
e on carro... ¿I a de vosté?
-¡Unha uchiña chea... de honra!
-Pois mire, abóndalle ben;
porque onde hai honra e saúde
estanlle os millores bes.

Perdidos un polo outro,
tras de unha vez outra vez,
os noivos chúscanse o ollo,
como o que a cousa non quer.
Alá, debaixo da mesa
rebulía non sei que,
que Ádega púxose roxa,
roxa como on caravel...

“Marcha, can –dicía onha vella_.
¡Ora o demo onde te ves!
Vaite roer pra outro lado
¿ou seique tes gana de...?”

Nesto, o viño comenzaba
nas cholas a remexer,
e bébedos eles i elas,
todos puxéronse en pe;
i as xerras levando á boca
i escurrinchado o pichel,
ó son pecador da gaita,
que toca tocatas cen,
os convidados brindaron
desta maneira cortés:

“¡Viva a noiva! ¡Viva o noivo!
¡Vivan homiño e muller!
¡Por moitos anos se gocen,
por moitos anos, amén!”

IV

A francachela acabouse,
que a fe que non foi ruín,
xa é de noite; a branca lúa
alá do ceo nos confís,
entre un enxame de estrelas
como almendras de Allariz,
inda loce que parece
un pandeiro de marfín.

De frescos cheiros cargada
pasaba soprando a bris,
i os paxariños nas pólas
e nas chousas a perdiz,
nos seus buracos os grilos
i as ovellas no cubil,
us cos seus roucos cantares
i autros con trinos xentís,
compuñan unha harmunía
¡que era o que había que ouír!

Parece que a Natureza,
nai querendosa e felís,
daba o parabén ós noivos,
que eran esposos por fin.

¡Mirainos! Ó son da gaita,
do bombo e do tamburil,
están bailando a muiñeira
el i ela ó pe do patín.
¡Como el torce aquelas pernas!
¡Como ela estroza o mandil!
¡Como recolle el a faixa!
¡Como ela move os cadrís!

Arredor deles, en roda,
mozos e mozas alí
bailar tamén, entramentres
que pegando atruxos mil,
esmoen o pan da boda
un fato de pelingrís.

Tanta alegría mirando,
os vellos sin dentes rin,
e senten non ter as pernas
pra choutar e rebulir.

Erguen cen nubes de polvo
coas chancas os bailarís,
e tanto castañetexan,
que naide se entende alí.

Gueiteiro que máis ben toque
nunca en Einibó se viu,
que anque toca a secas, toca
que non hai máis que pedir.

Vendo como repinica
naquel punteiro sutil,
todos quédanse asombrados
un instante sin sentir.

E cando ó cabo, repostos
do asombro, volven en si,
perguntan todos: “¿I os noivos?”
.... .... ... ... .. .. .... ... ..
¡Vai boa! ¡Nin cun candil!

 

A MARIQUIÑA PUGA

Despedida

Como ti vas pra lonxe
i eu vou pra vello,
un adiós, Mariquiña,
mandarche quero,
que a morte é o diaño
i anda rondando as tellas
do meu tellado.

Cando deixes as costas
da nosa terra
nin lus nin poesía
quedará nela.
Cando te vaias
vaise contigo o ánxel
da miña garda.

Pombiña mensaxeira
de branca pruma,
fálalle ós emigrados
da patria súa.
Dilles, mimosa,
que deles apartada
Galicia chora.

Dilles que prós seus lares
tornen axiña;
que sin eles non queren
pintar as viñas,
regar os regos,
madurar as castañas
nos castiñeiros.

Dilles que non hai terra
millor que a nosa,
máis ridentes paisaxes,
máis frescas sombras,
máis puros ceos,
nin lúa máis lucente
no firmamento.

Dilles que súas obrigas
eiquí os esperan,
¡e se onde elas non morren
que se condenan!...
I agora voa,
pombiña, e que te guíe
Nosa-Señora.

 

A ROSALÍA
1891

I

Do mar pola orela
mireina pasar,
na frente unha estrela,
no bico un cantar.
E vina tan sola
na noite sen fin,
que inda recei pola probe da tola
eu, ¡que non teño quen rece por min!

II

A Musa dos pobos
que vin pasar eu,
comesta dos lobos,
comesta morreu...
Os ósos son dela
que vades gardar.
¡Ai, dos que levan na frente unha estrela!
¡Ai, dos que levan no bico un cantar!

 

¡AI!..
1880

¿Como foi?... –Eu topábame fóra
cando as negras vixigas lle deron;
polo aramio súa nai avisoume
i eu vinme correndo.

¡Coitadiño! Sintindo os meus pasos
revolveu cara a min os seus olllos.
Non me viu... e chorou... ¡ai!
xa os tiña ceguiños de todo.

Non me acordo que tempo me estiven
sobre o berce de dor debruzado;
sólo sei que me erguín co meu neno
sin vida nos brazos...-

Bolboreta de aliñas douradas
que te pousas no berce baleiro
pois por el me perguntas, xa sabes
que foi do meu neno.